Cafe Terras - Vincent van Gogh

De waarheid is dat de voortdurende studie van Van Gogh er slechts toe leidt dat zijn instinct voor kleur wordt bevestigd en niet gecreëerd. Misschien kon de kracht van dit instinct in zijn vroege tijd zelfs niet worden begrepen door de mensen die het meest met hem meevoelden, misschien zelfs niet door hemzelf. Maar gezien de triomfen van zijn latere schilderijen, mag er geen vergissing zijn over de geboren colorist die voor ons staat in dat eerste meesterwerk, De Aardappeleters. Geschilderd in Nuenen na herhaalde detailstudies, waarvan vele nog steeds bestaan, slaagt het beperkte kleurenpalet erin om niet alleen de volledige soliditeit van objecten onder het licht van de lamp en in de sfeer van de kamer weer te geven: het geeft al een diep verslag van die zin voor de schoonheid van kleur waarvoor het werk van de kunstenaar met het duidelijker en gevarieerder palet van zijn volwassenheid getuigenis zal afleggen dat meer treffend en zelfs sterker is, maar niet echt anders. Andere werken uit de Nederlandse periode, met een breder kleurenpalet, bieden, zelfs als ze minder van de dramatische aantrekkingskracht van De Aardappeleters bevatten, nog zekerder bewijs dat de kwaliteit van zijn schilderen hem aangeboren is, en niet verworven. Twee fragmenten van een gesprek komen nu bij me op. Toen ik eens tamelijk onnadenkend sprak over de kunstenaar als deels behorend tot de Franse school, werd ik tegengesproken met een eenvoudige maar krachtige opmerking van zijn neef, Vincent W. van Gogh, "Zo? Nou, ik denk dat hij altijd Nederlands is." En dan herinner ik me wat Matisse zei toen hij na de afwikkeling van de nalatenschap van zijn vader weer in het bezit kwam van zijn eerste schilderij, dat hij enige dertig jaar niet had gezien. Het was gemaakt in een provinciestad, zonder instructie, en zonder zelfs maar kennis van het bestaan van een "moderne" school. Maar toen hij het zag, vertelde hij me dat zijn eerste gevoel een van diepe ontmoediging was, dat het leek alsof hij helemaal geen vooruitgang had geboekt. Hij had dat wel gedaan, en Van Gogh maakte vooruitgang - met een fantastische snelheid; maar het is essentieel om te beseffen dat de echte kunstenaar bouwt op een karakter, een visie, die hij vanaf het begin heeft. Als er moeilijkheden zijn om dit in te zien bij Van Goghs kleur, met zijn metamorfose van duisternis naar licht, dan is de eenheid van zijn kunst gemakkelijk te begrijpen als we het beschouwen vanuit het standpunt van vorm. In dit opzicht verandert Vincent maar weinig, behalve in de kwestie van vaardigheid, iets dat natuurlijk komt met voortdurende oefening. Van het eerste werk dat we kennen tot het laatste, is zijn tekenen gericht op het weergeven van karakter en uitdrukking. Zijn studie van modelleren wordt nagestreefd met de visie van de realist die wil dat zijn werk het effect van de natuur met een maximum aan overtuigingskracht weergeeft. En zelfs zulke tegenstanders als hij vandaag de dag nog kan vinden, zullen toegeven dat hij deze overtuigingskracht wel degelijk bezit, dat hij het idee dat hij van Millet kreeg en aan Theo schreef in een brief, uitvoert: "Ik had liever dat ik niets zei dan dat ik mezelf zwak uitdruk."